Loang màu là lỗi vải khiến xưởng may mất tiền theo kiểu khó chịu nhất: hàng đã cắt rồi mới lộ. Một cây vải nhìn qua vẫn đúng màu duyệt, nhưng khi trải lên bàn cắt thì phần giữa khổ nhạt hơn hai biên, hoặc đoạn cuối cây sẫm hơn đoạn đầu. Lúc đó thân áo và tay áo đã thành hai sắc độ khác nhau, không sửa được bằng cách nào ngoài cắt lại.
Điểm Mấu Chốt
- Loang màu khác lệch màu. Loang là không đều trong cùng một cây vải, lệch là hai cây khác nhau. Hai lỗi có cơ chế và cách xử lý khác hẳn.
- Vùng 80 tới 110 độ C là nơi quyết định. Polyester hấp thụ thuốc nhuộm phân tán nhanh nhất ở khoảng nhiệt này, gia nhiệt quá nhanh là loang.
- Loang màu gần như không chữa được. Giữ bể nhuộm ở 130 độ C lâu hơn cũng không làm màu đều lại. Phòng là cách duy nhất.
- Không phải vệt đậm nhạt nào cũng là lỗi. Nếp gấp và hướng sợi trên vải vân đoạn tạo vùng sáng tối khác nhau, phải trải phẳng mới kết luận được.
- Chuẩn ASTM D5430 chấm lỗi theo chiều dài, tối đa 4 điểm cho một lỗi, ngưỡng nhận hàng phổ biến là 28 điểm trên 100 yard vuông.
Vải Bị Loang Màu Là Gì Và Khác Lệch Màu Ra Sao?
Loang màu là màu không đồng đều bên trong cùng một cây vải: vệt đậm nhạt theo chiều dài, chênh sắc độ giữa biên và giữa khổ, hoặc mảng mờ như mây. Lệch màu là hai cây khác nhau, hoặc khác mẫu duyệt. Hai lỗi nằm ở hai công đoạn khác nhau của nhà máy.
Phân biệt được hai lỗi này quyết định anh khiếu nại cái gì. Lệch màu là lỗi quản lý lô nhuộm, nhà cung cấp bù bằng cách giao đúng lô. Loang màu là lỗi kỹ thuật trong chính bể nhuộm, cây vải đó hỏng, không có cách nào cứu ngoài trả lại. Chi tiết về lệch màu giữa các cây nằm ở bài 5 rủi ro mua vải sỉ, bài này chỉ bàn phần loang trong một cây.
Ba dạng loang thường gặp nhất trên vải polyester dệt thoi:
| Dạng | Biểu hiện | Gốc rễ |
|---|---|---|
| Chênh biên và giữa | Hai biên đậm hơn hoặc nhạt hơn phần giữa khổ | Nhiệt không đều ngang khổ máy định hình |
| Vệt sọc ngang | Sọc chạy theo chiều ngang khổ vải | Sợi khác lô, chỉ số IV khác nhau |
| Mảng mây | Vùng đậm nhạt không theo quy luật | Gia nhiệt bể nhuộm quá nhanh |
Citation Capsule: Loang màu là sai lệch sắc độ trong phạm vi một cây vải, khác với lệch màu là sai lệch giữa các cây hoặc so với mẫu duyệt. Trên vải polyester, ba dạng phổ biến là chênh biên giữa, vệt sọc ngang và mảng mây, tương ứng ba gốc rễ là nhiệt lệch ngang khổ, sợi khác lô và tốc độ gia nhiệt.
Điểm nhiều xưởng bỏ qua: dạng chênh biên và giữa khổ là dạng nguy hiểm nhất mà lại khó phát hiện nhất. Khi trải sơ đồ, các chi tiết lớn như thân áo thường nằm giữa khổ còn chi tiết nhỏ như cổ và măng sét nằm sát biên. Vải chênh biên giữa cho ra đúng sản phẩm có cổ áo khác màu thân áo, mà trước lúc cắt thì nhìn cả cây vẫn thấy bình thường.
Vì Sao Vải Polyester Dễ Bị Loang Màu Khi Nhuộm?
Polyester gần như không ưa nước nên không nhuộm được bằng thuốc nhuộm thông thường. Phải dùng thuốc nhuộm phân tán ở khoảng 130 độ C dưới áp suất, để mạch phân tử giãn ra đủ cho phân tử màu chui vào. Chính điều kiện đó làm quá trình nhuộm rất nhạy với sai lệch nhiệt.
Khoảng nhiệt quyết định là 80 tới 110 độ C. Đây là vùng sợi hấp thụ thuốc nhuộm nhanh nhất, và tốc độ gia nhiệt qua vùng này phải chậm cùng với vòng tuần hoàn dung dịch tốt. Gia nhiệt nhanh khiến thuốc nhuộm bám dồn vào chỗ tiếp xúc trước, chỗ sau không còn đủ để bám đều.
Đặc điểm làm loang màu khác mọi lỗi vải khác là tính không thể đảo ngược. Một khi đã loang, giữ bể ở 130 độ C thêm bao lâu cũng gần như không làm màu đều lại được. Nhà máy chỉ còn hai lựa chọn là bóc màu nhuộm lại, việc này làm sợi yếu đi và tốn kém, hoặc hạ cấp cây vải xuống hàng loại hai.
Ngoài tốc độ gia nhiệt còn ba gốc rễ nữa nằm trước bể nhuộm:
Sợi khác lô. Polyester từ các mẻ kéo sợi khác nhau có chỉ số IV khác nhau, tức khối lượng phân tử khác nhau, nên bám màu khác nhau. Dệt lẫn hai lô sợi vào một cây vải là tạo sẵn vệt sọc ngang trước khi vải chạm bể nhuộm.
Định hình nhiệt không đều. Máy định hình nhiệt thổi khí nóng ngang khổ vải. Nếu nhiệt độ hai bên khác giữa, độ kết tinh của sợi sẽ khác nhau, và vải đó sẽ ăn màu khác nhau ngay cả khi nhuộm trong cùng một bể. Đây chính là gốc của dạng chênh biên và giữa.
Tiền xử lý còn sót. Dầu hồ, chất bôi trơn kéo sợi và oligomer còn sót lại sẽ bịt chỗ bám màu. Chỗ nào sót nhiều thì chỗ đó nhạt hơn.
Citation Capsule: Polyester nhuộm bằng thuốc nhuộm phân tán ở khoảng 130 độ C. Vùng 80 tới 110 độ C là vùng hấp thụ nhanh, gia nhiệt quá nhanh qua vùng này gây loang màu và phai màu do khử. Loang màu đã xảy ra thì kéo dài thời gian giữ nhiệt ở 130 độ C cũng gần như không khắc phục được.
Chi tiết về đặc tính sợi polyester nằm trong bài vải polyester là gì.
Những Vệt Màu Nào Là Lỗi Thật, Những Vệt Nào Chỉ Do Nếp Gấp?
Không phải vệt đậm nhạt nào trên vải cũng là lỗi nhuộm. Vải vân đoạn như Mango và Latin có sợi trôi dài, phản chiếu ánh sáng rất mạnh theo hướng sợi. Cùng một cây vải, nhìn xuôi sợi và nhìn ngược sợi đã cho hai cảm giác sắc độ khác nhau.
Ba phép thử tách lỗi thật khỏi báo động giả, làm được ngay tại kho trong vài phút:
Thử xoay 180 độ. Trải phẳng mảnh vải nghi ngờ lên mặt bàn, ghi nhớ vùng đậm nhạt, rồi xoay mảnh vải nửa vòng và nhìn lại. Nếu vùng đậm nhạt đổi chỗ theo hướng nhìn thì đó là hiệu ứng phản chiếu của hướng sợi, vải bình thường. Nếu vùng đậm nhạt bám theo mặt vải, tức xoay xong vệt đậm vẫn nằm ở đúng chỗ cũ trên vải, thì đó là loang thật.
Thử trải phẳng. Tuyệt đối không kết luận khi đang cầm vải dốc xuống hay vắt qua tay. Mọi nếp gấp đều tạo vùng tối. Phải trải phẳng hoàn toàn trên mặt phẳng sáng đều.
Thử cùng nguồn sáng. So màu dưới đúng một nguồn sáng, và nên là ánh sáng trắng ban ngày. Hai mảnh vải khớp nhau dưới đèn huỳnh quang có thể lệch rõ dưới ánh nắng, hiện tượng này gọi là dị sắc. Nó không phải lỗi của vải mà là tính chất của cặp thuốc nhuộm, nhưng nếu anh đo dưới hai nguồn sáng khác nhau thì sẽ tự kết luận sai.
Citation Capsule: Vải dệt vân đoạn có sợi trôi dài phản chiếu ánh sáng mạnh theo hướng sợi, nên cùng một mặt vải nhìn xuôi và ngược sợi cho hai cảm giác sắc độ khác nhau. Phép thử xoay 180 độ tách được hai trường hợp: vùng đậm nhạt đổi chỗ theo hướng nhìn là hiệu ứng quang học, bám theo mặt vải là loang màu thật.
Tông màu cũng quyết định anh nhìn thấy gì. Màu đậm và màu trung tính bão hoà cao làm lộ chênh lệch sắc độ rõ nhất, trong khi màu nhạt và màu pastel che gần hết. Đó là lý do cùng một tiêu chuẩn kiểm, một lô màu xanh coban bị trả nhiều hơn hẳn lô màu trắng ngà.
Kiểm Vải Loang Màu Tại Kho Theo Bốn Bước Nào?
Kiểm loang màu không cần thiết bị. Cái cần là làm đúng thứ tự và kiểm đủ bốn hướng so sánh, vì mỗi hướng bắt một dạng lỗi khác nhau. Bỏ sót một hướng là bỏ sót hẳn một nhóm lỗi. Quy trình dưới đây mất khoảng mười phút cho một cây vải.
Bước một, so đầu cây với cuối cây. Cắt hai mẫu nhỏ ở hai đầu cây vải, đặt cạnh nhau trên nền trắng. Đây là hướng bắt lỗi trôi màu theo chiều dài, thường do bể nhuộm không đủ dung dịch cho toàn bộ chiều dài cây.
Bước hai, so biên trái, giữa và biên phải. Cắt ba mẫu trên cùng một đường ngang khổ. Đây là hướng bắt lỗi chênh biên giữa, dạng nguy hiểm nhất đã nói ở trên. Không làm bước này thì gần như chắc chắn bỏ lọt.
Bước ba, so giữa các cây trong cùng lô. Lấy một mẫu chuẩn từ mỗi cây và xếp thành hàng. Bước này bắt lệch màu chứ không phải loang, nhưng làm cùng lúc thì tiết kiệm công.
Bước bốn, so với mẫu duyệt. Đặt mẫu vải cạnh mẫu đã duyệt lúc đặt hàng, dưới cùng một nguồn sáng. Mẫu duyệt phải được giữ nguyên vẹn, không giặt, không phơi nắng.
Bốn bước này ghép được vào quy trình nhận hàng chung, xem thêm bài kiểm tra chất lượng vải khi nhận hàng cho các hạng mục còn lại như khổ, định lượng và lỗi dệt.
Citation Capsule: Kiểm loang màu cần bốn hướng so sánh vì mỗi hướng bắt một dạng lỗi khác nhau: đầu cây với cuối cây bắt lỗi trôi màu theo chiều dài, ba điểm ngang khổ bắt lỗi chênh biên giữa, giữa các cây bắt lệch lô, và so với mẫu duyệt bắt sai lệch so với đơn hàng.
Hệ Thống 4 Điểm Chấm Lỗi Loang Màu Bao Nhiêu Điểm?
Muốn đưa loang màu vào hợp đồng thì phải có thang đo chung. Chuẩn dùng rộng rãi nhất là hệ thống bốn điểm theo ASTM D5430, chấm điểm phạt theo chiều dài lỗi chứ không theo loại lỗi. Nhờ vậy loang màu, lỗi dệt và lỗ thủng quy về một đơn vị.
Hai quy tắc trần cần nhớ: một lỗi tối đa bị chấm 4 điểm dù nó dài bao nhiêu, và một yard dài tối đa bị chấm 4 điểm dù trên đó có bao nhiêu lỗi. Quy tắc thứ hai quan trọng với loang màu, vì một vùng loang thường kéo theo nhiều vệt nhỏ nằm gần nhau.
Sau khi cộng điểm, quy về đơn vị chuẩn là điểm trên 100 yard vuông:
“ Diem tren 100 yard vuong = (tong diem x 36 x 100) / (kho vai tinh bang inch x chieu dai tinh bang yard) “
Về ngưỡng nhận hàng, tài liệu hướng dẫn của V-Trust ghi mức thường dùng là 28 điểm trên 100 yard vuông cho từng cây riêng lẻ và 20 điểm cho trung bình của lô được kiểm. Một số nhà máy đặt mức rộng hơn tới 40 điểm. Không có con số bắt buộc chung, mỗi thương hiệu và mỗi nhà mua tự đặt chuẩn của mình, nên con số này phải nằm trong hợp đồng chứ không thể mặc định.
Đặt trong bối cảnh Thiên Trì, cả sáu mã vải đang cung cấp đều là polyester dạng sợi filament nhuộm bằng thuốc nhuộm phân tán, nên đều chịu chung cơ chế loang màu mô tả ở trên:
| Mã vải | Thành phần | Định lượng | Khổ |
|---|---|---|---|
| Mango 8355 | 100% polyester | 125 GSM | 150 tới 152 cm |
| Mango 8155 | 90% polyester, 10% spandex | 125 tới 130 GSM | 152 cm |
| Latin 8029 | 100% polyester | 100 tới 108 GSM | 152 cm |
| 100D 8105 | 100% polyester | 110 GSM | 152 cm |
| Lụa Vân 8700 | 100% polyester | 150 tới 157 GSM | 152 tới 153 cm |
| Mã Não 8049 | polyester pha spandex | 160 GSM | 160 cm |
Con số khổ vải ở cột cuối không chỉ để tính sơ đồ cắt. Khi kiểm chênh biên giữa, khổ càng rộng thì khoảng cách giữa hai biên càng lớn và nguy cơ nhiệt lệch ngang khổ càng cao, nên khổ rộng đòi kiểm kỹ hơn ở bước hai. Cách tính khổ và chiều dài một cây vải nằm ở bài khổ vải là gì.
Điều Khoản Nào Nên Ghi Vào Đơn Hàng Để Tự Bảo Vệ?
Loang màu không sửa được sau khi xảy ra, nên toàn bộ giá trị nằm ở thoả thuận trước. Đơn hàng viết đủ điều khoản màu sắc thì lúc tranh chấp không phải cãi bằng cảm nhận. Năm điều khoản dưới đây gọn và nhà cung cấp nghiêm túc nào cũng chấp nhận được.
Một, giữ mẫu duyệt có chữ ký hai bên. Mỗi bên giữ một nửa của cùng một mảnh vải, cắt đôi từ đúng mẫu đã duyệt. Đây là căn cứ duy nhất không cãi được.
Hai, ghi rõ nguồn sáng dùng để so màu. Nếu không ghi, hai bên sẽ so dưới hai loại đèn khác nhau và cùng tin là mình đúng.
Ba, ghi ngưỡng điểm theo hệ thống bốn điểm. Ví dụ tối đa 28 điểm trên 100 yard vuông cho mỗi cây. Không ghi con số thì điều khoản chất lượng chỉ là câu chữ.
Bốn, yêu cầu không trộn lô nhuộm trong cùng một mã màu. Nếu buộc phải trộn thì phải đánh số lô rõ ràng trên nhãn từng cây, để xưởng may còn biết mà cắt theo lô.
Năm, thoả thuận cách xử lý khi vượt ngưỡng. Trả lại, giảm giá hay giao bù, chốt trước sẽ nhanh hơn tranh luận sau.
Citation Capsule: Hợp đồng vải sỉ nên chốt trước năm điểm về màu: mẫu duyệt cắt đôi hai bên cùng giữ, nguồn sáng dùng để so màu, ngưỡng điểm theo hệ thống bốn điểm, yêu cầu không trộn lô nhuộm trong cùng mã màu, và cách xử lý khi lô hàng vượt ngưỡng.
Về mức chấp nhận lỗi nói chung của ngành may, mốc tham chiếu phổ biến là AQL 2,5%, xem phân tích của Fibre2Fashion về mức chất lượng chấp nhận được. Riêng phần độ bền màu sau giặt và sau ma sát thì đo bằng thang xám theo phương pháp AATCC EP1, chấm từ 1 tới 5, hàng may mặc thường yêu cầu từ cấp 4 trở lên. Đây là hạng mục khác với loang màu, nên đừng gộp hai yêu cầu vào một dòng hợp đồng.
Số lượng đặt tối thiểu cũng là một cơ chế kiểm soát màu mà ít người nhìn ra. Nhuộm là quá trình theo mẻ, mỗi mẻ là một bể riêng. Đặt 100 mét một màu thì cả lượng đó nằm gọn trong một mẻ. Chia nhỏ thành nhiều đơn 20 mét rải rác nhiều tháng thì mỗi lần là một mẻ khác, và chênh sắc độ giữa các lần gần như chắc chắn xảy ra. Cơ chế đặt hàng tối thiểu được giải thích kỹ ở bài MOQ vải sỉ là gì.
Vải Loang Màu Ảnh Hưởng Thế Nào Tới In Chuyển Nhiệt?
Với vải đem in họa tiết, loang màu nền gây hậu quả nặng hơn hẳn vải để trơn. Mực in chuyển nhiệt thăng hoa vào trong sợi và trong suốt, không phủ che nền như mực in lụa. Nền không đều bao nhiêu thì sau khi in vẫn lộ đúng bấy nhiêu.
Hệ quả thực tế cho xưởng đặt in: kiểm màu nền phải làm trước khi in, không phải sau. Vải đã in rồi thì không bóc mực ra được, và cây vải hỏng lúc đó mang cả chi phí vải lẫn chi phí in. Nguyên lý và giới hạn của công nghệ này nằm ở bài in chuyển nhiệt vải là gì.
Thêm một điểm đặc thù của in chuyển nhiệt: quá trình ép nhiệt ở khoảng 200 độ C chính nó cũng có thể tạo ra sai lệch màu nếu bàn ép phân bố nhiệt không đều. Lúc đó lỗi trông giống hệt loang màu nhuộm nhưng nguyên nhân nằm ở khâu in. Cách tách hai loại này khá đơn giản: lỗi từ bàn ép bám theo hình dạng và kích thước của bàn ép, thường là mảng chữ nhật lặp lại đều đặn dọc cây vải, còn loang màu nhuộm thì không theo quy luật hình học nào. Các lỗi thường gặp khác của khâu in được liệt kê ở bài in chuyển nhiệt bị lỗi.
Citation Capsule: Mực in chuyển nhiệt thăng hoa vào trong sợi và trong suốt, không phủ che nền như mực in lụa, nên mọi sai lệch màu của vải nền vẫn lộ nguyên sau khi in. Lỗi màu do bàn ép nhiệt phân bố không đều thì bám theo hình dạng bàn ép và lặp lại đều đặn, khác với loang màu nhuộm vốn không theo quy luật hình học.
Muốn so màu thật trước khi nhận cả lô?
Bốn bước kiểm trong bài làm được ngay tại kho, nhưng phải có vải để đối chiếu. Thiên Trì gửi mẫu 3-5m trước đơn chính để xưởng so màu bằng vải thật thay vì so qua ảnh. Vải dệt và nhuộm tại nhà máy Chiết Giang, đạt OEKO-TEX.
Câu Hỏi Thường Gặp
Vải bị loang màu có giặt cho đều lại được không?
Không. Loang màu là chênh lệch lượng thuốc nhuộm đã bám vào sợi, giặt chỉ lấy đi phần thuốc nhuộm bám hờ trên bề mặt chứ không phân phối lại phần đã nằm trong sợi. Giặt nhiều lần thậm chí làm vùng đậm nhạt bớt đi trong khi vùng nhạt gần như không đổi, khiến chênh lệch tương đối trông rõ hơn.
Mua vải xong bao lâu thì phải kiểm màu?
Kiểm ngay khi nhận, trước khi trải cắt, và nên ghi thời hạn khiếu nại vào đơn hàng. Vải đã cắt thì gần như không còn cơ sở trả lại vì không chứng minh được lỗi có sẵn từ nhà cung cấp hay phát sinh trong quá trình bảo quản tại xưởng.
Vải màu nào dễ bị loang nhất?
Không phải màu nào dễ loang hơn về mặt kỹ thuật, mà là màu nào lộ ra rõ hơn. Các tông đậm bão hoà cao như xanh coban, đỏ cờ và đen làm lộ chênh lệch sắc độ rõ nhất. Màu pastel và màu trắng ngà che gần hết. Vì vậy khi nghiệm thu một đơn nhiều màu, hãy lấy màu đậm nhất làm màu kiểm mẫu.
Loang màu và phai màu khác nhau thế nào?
Loang màu là lỗi có sẵn từ lúc nhuộm, phát hiện được ngay khi nhận hàng. Phai màu là màu mất dần theo thời gian do giặt, mồ hôi hoặc ánh sáng, đo bằng thang xám theo các phương pháp của AATCC và ISO. Hai lỗi này có thể cùng xuất hiện trên một cây vải nhưng khiếu nại theo hai hướng khác nhau.
Có cần máy đo màu để kiểm không?
Với xưởng may quy mô vừa thì không cần. Máy đo quang phổ cho ra chỉ số chênh lệch màu theo hệ CIELAB, hữu ích khi tranh chấp lớn hoặc khi làm hàng xuất khẩu có yêu cầu của khách. Còn kiểm nhận hàng thông thường thì mắt người dưới nguồn sáng ổn định và mẫu duyệt giữ nguyên vẹn là đủ, miễn là làm đủ bốn hướng so sánh.
Kết Luận
Loang màu là lỗi vải đáng sợ vì ba đặc điểm cộng lại: nó hình thành ở công đoạn anh không nhìn thấy, nó không sửa được sau khi đã xảy ra, và nó hay lộ ra đúng lúc vải đã lên bàn cắt. Ba đặc điểm đó đẩy toàn bộ giá trị về phía phòng ngừa chứ không phải xử lý.
Ba việc đáng làm, xếp theo thứ tự hiệu quả trên công sức bỏ ra: kiểm đủ bốn hướng so sánh khi nhận hàng, đặc biệt là hướng biên trái, giữa và biên phải mà hầu hết xưởng bỏ qua; ghi ngưỡng điểm cụ thể theo hệ thống bốn điểm vào đơn hàng thay vì viết chung chung là hàng phải đạt chất lượng; và giữ mẫu duyệt cắt đôi để lúc đối chiếu không bên nào phải dựa vào trí nhớ.
Riêng với vải sẽ đem in họa tiết, hãy dời toàn bộ việc kiểm màu nền lên trước khâu in. Đó là chỗ chênh lệch chi phí giữa việc trả lại một cây vải và việc mất cả tiền vải lẫn tiền in.
Thiên Trì cung cấp sáu mã vải polyester khổ 150 tới 160 cm, đặt tối thiểu từ 100 mét mỗi màu để trọn lượng đặt nằm gọn trong một mẻ nhuộm, kèm dịch vụ in chuyển nhiệt tại xưởng. Anh chị cần mẫu vải để đối chiếu màu hoặc cần tư vấn quy cách nghiệm thu cho đơn hàng sắp tới, xem quy trình làm việc hoặc liên hệ để được hỗ trợ.
